Uređivački odbor

Goran StojanovićUniversity Union - Nikola TeslaExpert in economic analysis and theory(Republic of Serbia)

Marija Kostadinović IlievskaUniversity "MB"Expert in management and AI application(Republic of Serbia)

Slaven KneževićUniversity of Banja LukaExpert in philosophy of religion, metaphysics, cosmology and cosmogony(Bosnia and Herzegovina)

Snežana IvankovićUniversity of BelgradeExpert in philosophy of economics(Republic of Serbia)

Volume: 3 Issue: 1 (2025) Serial Number: 3

9–30

Sic mundus creatus est: hermetička sinteza, ezoterijski monizam I morfologija prauzroka u filozofskom djelu slavena kneževića

Ostoja Ðukić

Članak razvija sistemsko-analitičku interpretaciju filozofskog djela Slavena Kneževića Prauzrok: nacrt za uvod u morfologiju kosmologije, evolucije i teogonije (2024), sa fokusom na rekonstrukciju metafizičke arhitekture koju autor gradi na sjecištu istočnjačke i zapadnjačke filozofske tradicije, hermetičke ezoterijske misli, vedantske ontologije, neoplatonske emanacionističke šeme, klasične patristike i savremene procesne metafizike. Centralna interpretativna teza rada jeste da Kneževićev sistem ne predstavlja eklektičko spajanje različitih tradicija nego strukturno koherentan ezoterijski monizam s elementima procesne metafizike koji se može razložiti kroz pet međusobno povezanih ontoloških osa: (1) os apsoluta i manifestacije, kroz koju se kreće dvostruko kosmičko kretanje od beskrajno idealnog plana ka konačnom vidljivom ispoljavanju i od noumenalnog ka fenomenalnom; (2) os spoznaje, koja distingvira intelektualno razumijevanje, kontemplativnu spoznaju i direktno mističko iskustvo unio mystica; (3) os polariteta, koja artikuliše transcendentno-imanentni odnos kroz hermetičko načelo “kao gore, tako i dolje”; (4) os emanacije, koja se odvija kroz primordijalnu trijadu NE-BOGA, prelazak u “JA JESAM” kao prvu samosvjesnu aktualizaciju, te dalje kroz BEZDAN i deset emanacija do Svijeta kao desete emanacije; te (5) os modaliteta etra, kroz koju etar funkcionira na tri nivoa — kao kvantno polje, kao astralna svjetlost hermetičke tradicije, te kao akasha univerzalne memorije. Drugi originalni doprinos članka je interpretativno ograničavanje Kneževićevog koncepta “višeg impulsa” kao filozofski najoriginalnijeg elementa sistema: viši impuls nije ni božanska zamisao ni pramaterija, nego sam prauzrok — operator koji pretvara potencijalnost u aktualnost i kod Kneževića poprima matematičku formu kroz koeficijent x stvaralačkih sila. Treći doprinos je smještanje sistema u savremene rasprave o panpsihizmu, procesnoj metafizici i obnovljenoj filozofiji religije, gdje se Kneževićev ezoterijski monizam čita kao integracija savremenih razvoja u tradicijski okvir koji odbija i redukcionistički naturalizam i klasičnu ontoteologiju.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-1 preuzmi

31–45

Tijelo kao mjesto otpora: somatska dimenzija ideologije I trijadni model inskripcije

Maja Cvjetić

Članak razvija konceptualni okvir koji opisuje načine na koje savremene političke i ekonomske strukture upisuju vlastite zahtjeve direktno u tijelo radnika, potrošača i građanina. Polazna teza glasi da je ideologija u kasnom kapitalizmu prestala biti primarno stvar svijesti i postala pitanje somatike: ona ne ubjeđuje, nego umara, mršavi, podiže puls, smanjuje san i povećava intenzitet bola u kičmi. Iz te dijagnoze proizlazi originalni doprinos rada — trijadni model somatske inskripcije ideologije, koji razlikuje tri komplementarna modaliteta upisivanja (disciplinarni, afektivni i performativni) i tri korespondentna oblika tjelesnog otpora. Disciplinarna inskripcija djeluje kroz radne procese, ergonomske režime i institucionalne rasporede vremena; afektivna inskripcija djeluje kroz proizvodnju anksioznosti, izgaranja i okrutnog optimizma; performativna inskripcija djeluje kroz samokvantifikaciju, fitnessaplikacije i estetičke norme platformske kulture. Metodološki pristup je mješovit: kombinuje konceptualnu sintezu klasičnih i savremenih teorijskih okvira biopolitike, afektne teorije i kulturalnih studija s sekundarnom analizom empirijskih nalaza institucionalnih izvora — Eurofounda, Evropske agencije za sigurnost i zdravlje na radu, Svjetske zdravstvene organizacije i Gallupa. Glavni nalaz je da se tjelesni otpor u svakom modalitetu suočava s vlastitim mehanizmom kooptacije, što praksu otpora čini istovremeno moguća i nužno asimetričnom. Rad zaključuje da je analitička prednost trijadnog modela što omogućava istraživaču da bilo koji somatski fenomen savremenog društva — od bolova u leđima do anksioznosti — locira na trostranom polju i identifikuje odgovarajuću ravan kritičke intervencije.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-2 preuzmi

46–66

Phenomenology of loneliness in the hyperconnected age: being-with without encounter among university students

Carlito Vasconcelos

The contemporary paradox of recording the highest-ever density of digital contacts alongside the steepest reported rates of subjective loneliness among emerging adults marks a phenomenon that purely epidemiological accounts struggle to render intelligible. This article advances an empirical-phenomenological inquiry into the experience of loneliness in the hyperconnected age, focusing on university students for whom always-on digital co-presence has become an ambient condition of life rather than an episodic activity. Drawing on a phenomenological tradition shaped by Heidegger's account of Befindlichkeit and Mitsein and on Merleau-Ponty's analysis of the lived body, and integrating these resources with contemporary work on situated and extended affectivity, the study develops a distinct phenomenological category termed presence-loneliness — the experience of being lonely while being incessantly co-present to others through screens. Methodologically, the inquiry combines a structured review of recent peer-reviewed literature on loneliness, social media, and phenomenology with a hypothetical-illustrative qualitative dataset of twenty-four semi-structured interviews with undergraduate students aged 19 to 24, analysed through Interpretative Phenomenological Analysis. The analysis identifies three constitutive structures of presence-loneliness — perceptual saturation without recognition, a disrupted bodily attunement to the other, and a temporal collapse between availability and intimacy — and proposes a working operationalisation that distinguishes presence-loneliness from emotional, social and existential loneliness. The findings indicate that the dominant policy framing, which equates digital connection with social connection, misreads what the experience of being-with means under hyperconnective conditions. The original contribution lies in proposing presence-loneliness as a fourth, phenomenologically grounded category of loneliness, theorised through classical phenomenology and operationalised through qualitative criteria suitable for further empirical research, situated explicitly within ongoing debates about the social and ethical consequences of pervasive digital mediation. The work is offered as a contribution to philosophical psychology, critical theory of communication, and applied phenomenology, with implications for educators and mental-health practitioners working with students who report feeling, in their own words, “surrounded but unseen”.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-3 preuzmi

67–87

Psihologija „Pravedne cijene” u doba dinamičkog cjenovnog određivanja: kada potrošač osjeća da je prevaren?

Julija Akrap

Procjena cijene kao pravedne ili nepravedne ne pripada periferiji kupovne odluke nego se konstituiše kao njena moralna jezgra: u trenutku kada potrošač uoči da je platio više od onoga što smatra zasluženim, aktivira se cijeli registar negativnih emocija i ponašajnih reakcija — od ljutnje i ogorčenja do osvete u obliku negativne usmene predaje, bojkota i napuštanja prodavca. Ovaj rad razvija integrativnu konceptualno-empirijsku analizu osjećaja prevarenosti u uslovima dinamičkog i algoritamskog cjenovnog određivanja, fokusirajući se na pet glavnih okidača: odstupanje od interne referentne cijene, opaženu netransparentnost procedure, kategoriju proizvoda i njegovu egzistencijalnu nužnost, atribuciju namjere prodavca i prisustvo personaliziranja na osnovu ličnih podataka. Metodološki, rad kombinuje strukturisani pregled recentne recenzirane literature iz oblasti psihologije potrošača, marketinga i poslovne etike, sa ilustrativnim kvantitativno-eksperimentalnim materijalom iz simulirane studije scenarija u kojoj 312 ispitanika starosti 19–46 godina ocjenjuje opažanu pravičnost različitih dinamičkih cjenovnih konfiguracija. Analiza pokazuje da osjećaj prevarenosti nije linearna funkcija veličine porasta cijene nego složena interakcija između dual entitlement obrasca, atribucije profitnog motiva i opaženog moralnog štetnog dejstva proizvoda. Originalni doprinos rada leži u predlaganju radnog Indeksa opažene prevarenosti (Perceived Deception Index, PDI) sastavljenog od pet ponderisanih komponenti, sa kvalitativnim kriterijima pogodnim za daljnja empirijska istraživanja i normativnim implikacijama za regulaciju algoritamskog cjenovnog određivanja u maloprodajnom i uslužnom sektoru. Posebna pažnja posvećena je situacijama u kojima dinamičko određivanje cijena prelazi prag percipirane manipulacije i prelazi u domen onoga što potrošači doživljavaju kao izdaju.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-4 preuzmi

88–103

Algorithmic rationality and the crisis of epistemic authority: towards a concept of the plausibility regime

Veronica Postolache

This article addresses a structural shift in the conditions of epistemic acceptance under generative artificial intelligence. The argument is that the displacement of human judgement by large language models is not adequately captured by the language of disinformation or hallucination, both of which presuppose that an underlying regime of verification remains intact and is merely violated. The article advances a different diagnosis: a regime change is underway, in which the operative criterion of epistemic acceptance shifts from justification grounded in evidence and traceable sources to statistical fluency and conversational uptake. The original contribution lies in the development of a single concept — the plausibility regime — together with three operational indicators that allow the regime shift to be identified empirically. The plausibility regime is defined by four properties: a fluency-based criterion of acceptance, an interface-based site of authority, the discharge of justificatory work to opaque computational systems, and an inverted default disposition in which acceptance precedes rather than follows verification. The three indicators are the discharge index, the fluency-trust coupling, and the source-opacity ratio. The methodology is conceptual and integrative, drawing on Habermasian communicative rationality, Floridi's philosophy of information, and Lyotard's analysis of postmodern performativity, and is combined with a synthetic reading of recent findings on hallucination rates, automation bias, and platform-mediated discourse. The article concludes that the plausibility regime is not external to but parasitic upon the verification regime, and that any normative response must therefore operate at the level of institutional design rather than individual epistemic virtue.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-5 preuzmi

104–122

Epistemologija postistine I kolaps zajedničkog kognitivnog horizonta: filozofski temelji savremenih kriza demokratije

Dragutin Radišić

Članak razvija filozofsku analizu načina na koji se savremene krize demokratije mogu razumjeti kao posljedice kolapsa zajedničkog kognitivnog horizonta — strukturnog uslova pod kojim građani jednog političkog poretka mogu da dijele dovoljno epistemičkog tla da vode racionalnu javnu raspravu o zajedničkim pitanjima. Istraživanje primjenjuje mješoviti kritičko-analitički pristup koji integriše strukturiranu sintezu recenzirane literature objavljene u periodu 2014-2023, komparativnu dokumentarnu analizu empirijskih studija o širenju dezinformacija i polarizacije, te konceptualnu dekompoziciju filozofskih okvira u oblasti socijalne epistemologije, političke epistemologije i teorije deliberativne demokratije. Centralni nalaz jeste da fenomen postistine ne predstavlja kontingentnu epohu posebne neistinitosti niti tehnološku posljedicu nastanka društvenih mreža, nego strukturni kolaps tri međusobno spregnute dimenzije zajedničkog kognitivnog horizonta — epistemičke dimenzije zajedničkih metodoloških standarda, diskurzivne dimenzije zajedničke javne sfere i institucionalne dimenzije zajedničkih epistemičkih autoriteta — i da nijedna dimenzija ne može biti supstancijalno obnovljena u izolaciji od preostale dvije. Empirijski obrazac dokumentovan u pregledanoj literaturi — od podataka o ekstremno asimetričnom širenju lažnih vijesti na društvenim mrežama, preko studija o efektima izloženosti suprotstavljenim mišljenjima na pojačavanje polarizacije, do analiza kontestacije epistemičkih autoriteta u savremenim populističkim pokretima — potvrđuje da reformske inicijative usmjerene samo na jednu dimenziju sistemski podbacuju jer neizmijenjene dimenzije kompenzuju lokalnu promjenu. Originalan doprinos rada jeste uvođenje analitičkog okvira tripartitnog kolapsa kognitivnog horizonta, koji rastavlja krizu postistine na tri komponente i specifikuje povratne sprege kojima svaka komponenta intenzivira preostale dvije. Rad zaključuje implikacijama za savremenu teoriju demokratije i predlaže kriterijume sistemske adekvatnosti za buduće reformske intervencije. Metodološka ograničenja uključuju oslanjanje na engleskojezičku akademsku literaturu i nužnu apstraktnost konceptualne sinteze.

DOI: 10.65932/CR-2025-1-6 preuzmi

Volume: 3 Issue: 1 (2025) Serial Number: 3 preuzmi